Image by Pete Linforth from Pixabay
Jakiś czas temu Reuters przygotował symulację pokazującą, jak mógłby wyglądać atak Chin na Tajwan1. Nie zaczyna się on od lądowania tysięcy żołnierzy na plażach. Najpierw pojawiają się cyberataki, blokada morska i próba odcięcia wyspy od świata. Dla większości ludzi byłby to kolejny konflikt regionalny. Jednak dla światowej gospodarki byłby to wstrząs porównywalny z największymi kryzysami XXI wieku.
Dlaczego świat tak bardzo boi się konfliktu o wyspę liczącą zaledwie 23 miliony mieszkańców?
Odpowiedź znajduje się w książce „Wielka wojna o chipy”2, którą gorąco polecam. To jedna z najważniejszych książek, jakie przeczytałem w ostatnich latach. Jej autor, Chris Miller, przekonuje, że półprzewodniki stały się dla XXI wieku tym, czym ropa naftowa była dla wieku XX. Bez nich nie działają smartfony, samochody, centra danych, sztuczna inteligencja ani nowoczesne armie.
„Wielka wojna o chipy” – Chris Miller. Źródło okładki: Simon & Schuster
Problem polega na tym, że serce światowej produkcji tych układów znajduje się zaledwie 180 kilometrów od wybrzeży Chin.
To właśnie na Tajwanie powstaje większość najbardziej zaawansowanych chipów świata. Gdyby ich produkcja została zatrzymana choćby na kilka tygodni, skutki odczuliby producenci samochodów w Niemczech, firmy technologiczne w Stanach Zjednoczonych, fabryki elektroniki w Azji i konsumenci na całym świecie.
Jak jednak niewielka wyspa położona u wybrzeży Chin stała się jednym z najważniejszych punktów globalnej gospodarki? I dlaczego to właśnie tam znajduje się firma, od której zależy funkcjonowanie współczesnego świata?
Zacznijmy od historii, która sprawiła, że niewielki Tajwan stał się jednym z najważniejszych miejsc na świecie, a firma TSMC najważniejszym producentem półprzewodników.
Kluczową postacią tej historii jest Morris Chang, urodził się w Chinach w 1931 roku, a w czasie chińskiej wojny domowej wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Tam rozpoczął studia na Harvardzie, gdzie był jedynym studentem pochodzącym z Chin wśród ponad tysiąca osób na roku. Już wtedy wyróżniał się talentem i pracowitością, kończąc pierwszy rok w gronie najlepszych studentów.
Morris Chang, twórca TSMC. Fot. Office of the President (Taiwan), CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Według mnie niewielu ludzi miało większy wpływ na współczesny świat niż Morris Chang. Nie stworzył iPhone’a, nie założył Google’a ani Microsoftu. Większość ludzi nigdy nawet o nim nie słyszała. A jednak to jego wizja sprawiła, że dziś los światowej gospodarki w dużej mierze zależy od Tajwanu.
Po studiach Chang rozpoczął karierę w amerykańskim przemyśle technologicznym. W firmie Texas Instruments doszedł do stanowiska wiceprezesa odpowiedzialnego za globalny biznes półprzewodników. 3 To właśnie wtedy zaczął dostrzegać coś, co później ukształtowało jego sposób myślenia o całej branży.
Zauważył, że identyczne fabryki półprzewodników w różnych częściach świata osiągają zupełnie różną wydajność. Szczególnie uderzający był przykład Japonii, gdzie zakłady produkcyjne potrafiły wytwarzać nawet dwukrotnie więcej układów, niż podobne fabryki w Stanach Zjednoczonych.
Z tej obserwacji narodziła się idea, która zmieniła globalny przemysł półprzewodników. Chang zauważył, że kluczowym problemem nie jest sama technologia, lecz organizacja produkcji. W Stanach Zjednoczonych firmy łączyły projektowanie i produkcję chipów, co generowało wysokie koszty i ograniczało efektywność. Tymczasem w Azji, szczególnie w Japonii i na Tajwanie, fabryki osiągały znacznie wyższą produktywność i wydajność.
Chang doszedł do wniosku, że przewaga leży w specjalizacji. Zaproponował więc radykalne w tamtym czasie rozwiązanie, oddzielenie projektowania układów od ich produkcji. Firmy projektujące chipy miały skupić się wyłącznie na innowacji, a wyspecjalizowane fabryki na maksymalnie efektywnej, masowej produkcji.
Tak narodził się model „fabless”, w którym firmy projektują chipy, ale nie mają własnych fabryk, oraz model „foundry”, czyli wyspecjalizowanych zakładów produkujących chipy na zlecenie. Najważniejszym wcieleniem tej idei stała się założona przez Changa w 1987 roku na Tajwanie firma TSMC.4
W efekcie powstał system, w którym przewaga nie wynikała już tylko z technologii, ale z organizacji i wydajności produkcji. Nikt wówczas nie zakładał, że ten model sprawi, iż jedna wyspa stanie się centrum najbardziej zaawansowanej technologii na świecie.
Scientist Stock photos by Vecteezy
Na sukces Tajwanu wpłynęła jednak nie tylko sama organizacja produkcji. Równie ważna okazała się kultura pracy. Morris Chang wielokrotnie podkreślał, że tajwańskie fabryki wyróżniały się wyjątkową dyscypliną, elastycznością i koncentracją na wydajności.
W branży półprzewodników nawet niewielka poprawa efektywności przekłada się na miliardy dolarów oszczędności. Tajwańscy inżynierowie i menedżerowie zbudowali system, który przez lata potrafił działać szybciej i sprawniej niż wielu konkurentów w Stanach Zjednoczonych czy Europie.
To właśnie ta przewaga sprawiła, że TSMC stało się firmą praktycznie niezastąpioną.
Jednak nawet dominacja TSMC nie oznacza pełnej niezależności. Współczesna produkcja najnowocześniejszych chipów opiera się na łańcuchu dostaw tak złożonym, że żadna firma ani państwo nie kontroluje go w całości. Kluczowym elementem tego systemu są maszyny litograficzne wykorzystywane do produkcji najbardziej zaawansowanych układów.
Najważniejszym ich producentem jest holenderska firma ASML.5 Jej łańcuch dostaw opiera się na globalnej sieci około 5100 dostawców. Sama maszyna do litografii w ekstremalnym ultrafiolecie (EUV), bez której nie da się produkować najbardziej zaawansowanych chipów, składa się z ponad 100 000 pojedynczych części. Jednak nawet ta skala nie oddaje w pełni poziomu złożoności systemu. Jednym z kluczowych elemntów maszyn EUV są zwierciadła produkowane przez niemiecką firmę ZEISS. To nie są zwykłe elementy optyczne, ich precyzja sięga granic możliwości współczesnej inżynierii.
Author Michel de Heer ASML’s EXE:5000 in the High NA Lab in Veldhoven
Powierzchnia tych zwierciadeł musi być tak idealna, że wszelkie nierówności mierzy się w skali pojedynczych atomów. Gdyby ich powierzchnia została powiększona do rozmiaru Niemiec, największe odchylenia nie przekraczałyby kilku milimetrów.
To właśnie dzięki takim komponentom maszyna EUV staje się urządzeniem, które wielu inżynierów określa jako najbardziej zaawansowane technologicznie narzędzie produkcyjne stworzone przez człowieka.
Aby zrozumieć, dlaczego produkcja chipów jest tak trudna do odtworzenia, warto spojrzeć na sam układ scalony.
Nowoczesny chip to jedno z najbardziej skomplikowanych urządzeń stworzonych przez człowieka. Najbardziej zaawansowane procesory i układy dla sztucznej inteligencji zawierają już ponad 200 miliardów tranzystorów, mikroskopijnych przełączników sterujących przepływem prądu. Są one tak małe, że na szerokości ludzkiego włosa można by zmieścić tysiące takich elementów ustawionych obok siebie. To właśnie ta ekstremalna miniaturyzacja sprawia, że współczesne smartfony i centra danych dysponują mocą obliczeniową, która jeszcze kilkadziesiąt lat temu wymagałaby budynków pełnych komputerów.6
ASML Computational Lithography Animation stills Added by Sten Bellers
Właśnie dlatego produkcja nowoczesnych chipów wymaga technologii znajdującej się na granicy możliwości współczesnej nauki i inżynierii. Wystarczy niewielki błąd, aby cały układ nadawał się wyłącznie do wyrzucenia.
W praktyce oznacza to, że najbardziej zaawansowany proces technologiczny na świecie nie jest dziełem jednego kraju ani jednej firmy, lecz globalnego ekosystemu, w którym każdy element musi działać z mikroskopijną precyzją. Wystarczy zakłócenie jednego ogniwa, aby zatrzymać produkcję, od której zależą całe branże, od motoryzacji po sztuczną inteligencję.
To właśnie dlatego Tajwan stał się jednym z najbardziej wrażliwych punktów współczesnej gospodarki. Nie dlatego, że jest duży czy dominuje militarnie , ale dlatego, że skupia w sobie element, którego nie da się szybko zastąpić ani przenieść w inne miejsce.
W tym kontekście scenariusze potencjalnego konfliktu przestają być wyłącznie analizą wojskową. Stają się przede wszystkim analizą ryzyka dla globalnego systemu technologicznego i gospodarczego. I właśnie w taki sposób podchodzą do nich analitycy, w tym Reuters, rozważając różne możliwe ścieżki eskalacji.
W najbardziej ogólnym ujęciu można je sprowadzić do kilku etapów. Pierwszym z nich nie musi być wcale bezpośrednia inwazja. Bardziej prawdopodobnym początkiem byłaby próba stopniowego odcięcia wyspy od świata, poprzez cyberataki, presję informacyjną oraz działania destabilizujące infrastrukturę.
Author Nopadol Uengbunchoo / Vecteezy.com
Kolejnym krokiem mogłaby być blokada morska i powietrzna, której celem byłoby ograniczenie dostępu do surowców, energii i handlu międzynarodowego. Dopiero na dalszym etapie pojawia się najbardziej ryzykowny scenariusz, bezpośrednia operacja militarna i próba zajęcia wyspy drogą desantu.
I właśnie tutaj zaczynają się największe wątpliwości. Desant na Tajwan byłby jedną z najtrudniejszych operacji wojskowych we współczesnej historii. Wyspa ma górzyste ukształtowanie terenu, ograniczoną liczbę plaż nadających się do lądowania oraz silnie rozwiniętą infrastrukturę obronną. Chińscy planiści wojskowi nie mogliby wybrać dowolnej daty ataku. Najbardziej sprzyjające wg mnie warunki dla operacji desantowej występują zwykle jedynie przez kilka tygodni wiosną i jesienią. Przez resztę roku Cieśnina Tajwańska jest często nawiedzana przez tajfuny, sztormy lub silne wiatry monsunowe, które mogłyby poważnie utrudnić przeprawę wojsk
Dlatego wielu analityków uważa, że Chiny nie muszą wcale zdobywać Tajwanu w klasycznym sensie. Wystarczyłoby go skutecznie sparaliżować.
To właśnie tutaj pojawia się jedno z najważniejszych pytań całego konfliktu. Od dekad polityka Stanów Zjednoczonych wobec Tajwanu opiera się na tzw. strategicznej niejednoznaczności. Waszyngton dostarcza Tajwanowi uzbrojenie i deklaruje sprzeciw wobec użycia siły przez Pekin, ale jednocześnie celowo nie odpowiada jednoznacznie na pytanie, czy amerykańskie wojska wkroczyłyby do walki w przypadku chińskiej inwazji.
Logika tej strategii jest stosunkowo prosta. Niepewność ma zniechęcać zarówno Chiny do ataku, jak i Tajwan do formalnego ogłoszenia niepodległości. Problem polega na tym, że im bardziej rośnie potęga militarna Chin, tym częściej pojawia się pytanie, czy sama niejednoznaczność nadal wystarcza jako środek odstraszania.
The White House, Public domain, via Wikimedia Commons
Sytuację dodatkowo komplikuje powrót Donalda Trumpa do Białego Domu. Trump wielokrotnie podkreślał, że Tajwan powinien ponosić większe koszty własnej obrony i oskarżał wyspę o przejęcie części amerykańskiego przemysłu półprzewodników. Jednocześnie jego administracja prowadzi politykę ostrej rywalizacji gospodarczej i technologicznej z Chinami. W praktyce oznacza to, że Pekin nie może mieć pewności, jak wyglądałaby reakcja Waszyngtonu w przypadku kryzysu.
Nie mniej istotna jest postawa państw regionu. Szczególną rolę odgrywa Japonia. Dla Tokio ewentualne przejęcie Tajwanu przez Chiny oznaczałoby radykalną zmianę układu sił w Azji Wschodniej i zagrożenie dla szlaków morskich, od których zależy japońska gospodarka. W ostatnich latach Japonia znacząco zwiększa wydatki obronne i coraz częściej podkreśla, że bezpieczeństwo Tajwanu jest bezpośrednio związane z bezpieczeństwem Japonii.
Podobnie myślą Filipiny, które udostępniają Amerykanom kolejne bazy wojskowe, oraz Australia rozwijająca współpracę wojskową ze Stanami Zjednoczonymi w ramach partnerstwa AUKUS. W rezultacie potencjalny konflikt o Tajwan coraz mniej przypominałby lokalny spór, a raczej scenariusz, który mógłby wciągnąć znaczną część regionu Indo-Pacyfiku.
Od lat w świecie geopolityki funkcjonuje pojęcie „Silicon Shield”7, czyli „krzemowej tarczy”. Idea jest stosunkowo prosta. Tajwan produkuje tak dużą część najbardziej zaawansowanych półprzewodników świata, że jego bezpieczeństwo leży w interesie praktycznie wszystkich największych gospodarek. Zniszczenie lub przejęcie tego ekosystemu oznaczałoby globalny wstrząs gospodarczy. W teorii właśnie dlatego Chiny powinny dwa razy zastanowić się przed podjęciem decyzji o ataku.
Jednak część strategów zwraca uwagę na mniej oczywistą stronę tej zależności. Jeśli Zachód uznałby, że utrzymanie kontroli nad Tajwanem jest niemożliwe, wówczas kluczowym celem mogłoby stać się nie ocalenie fabryk, lecz uniemożliwienie ich przejęcia przez Pekin.
Tak narodziła się koncepcja określana czasem mianem „Broken Nest” 8lub strategii „spalonej ziemi”. Jej zwolennicy argumentują, że przejęcie TSMC przez Chiny byłoby strategiczną katastrofą, ponieważ Pekin uzyskałby kontrolę nad najważniejszym ogniwem światowego przemysłu półprzewodników. Wśród osób publicznie rozważających taki scenariusz był między innymi Elbridge Colby, były zastępca asystenta sekretarza obrony USA ds. strategii, który twierdził, że nie można dopuścić do przejęcia najważniejszych fabryk świata.
Co istotne, nie musi to oznaczać widowiskowego wysadzania zakładów produkcyjnych. Współczesna fabryka półprzewodników jest niezwykle delikatnym organizmem zależnym od globalnej sieci dostawców, specjalistycznego oprogramowania, ciągłego serwisowania oraz wiedzy tysięcy inżynierów. Bez dostępu do maszyn ASML, zachodnich technologii, materiałów i wsparcia technicznego nawet przejęta fabryka mogłaby bardzo szybko przestać być zdolna do produkcji najbardziej zaawansowanych chipów.
To właśnie tutaj pojawia się największy paradoks całej historii. „Krzemowa tarcza” ma odstraszać Chiny od ataku. Ale jeśli odstraszanie zawiedzie, ta sama tarcza może zostać wykorzystana jako narzędzie odmowy dostępu do technologii. W takim scenariuszu Pekin mógłby zdobyć terytorium, ale niekoniecznie zdobyłby technologiczną przewagę, na której tak bardzo mu zależy.
A wracając jeszcze do blokady morskiej i powietrznej to mogłaby w praktyce odciąć wyspę od dostaw energii i surowców. Tajwan importuje większość gazu i ropy, a jego gospodarka opiera się na ciągłości produkcji i handlu. Nawet częściowe zakłócenie tych procesów mogłoby doprowadzić do poważnego kryzysu wewnętrznego.
Z punktu widzenia globalnej gospodarki skutki pojawiłyby się niemal natychmiast.
Już pandemia pokazała, jak wrażliwy jest światowy system dostaw półprzewodników. Niedobory chipów doprowadziły do zatrzymania linii produkcyjnych w branży motoryzacyjnej, opóźnień w dostawach elektroniki i wzrostu cen wielu produktów. A był to jedynie częściowy problem logistyczny, nie zaś pełne zatrzymanie produkcji w kluczowym regionie.
W przypadku konfliktu wokół Tajwanu mielibyśmy do czynienia z czymś znacznie poważniejszym.
Produkcja najbardziej zaawansowanych chipów mogłaby zostać przerwana na tygodnie lub miesiące. Nie byłby to zwykły problem logistyczny, lecz globalny szok technologiczny. W przeciwieństwie do ropy, której dostawy można częściowo zastąpić innymi źródłami, zdolności produkcyjnych TSMC nie da się odtworzyć z dnia na dzień. Świat stanąłby w obliczu niedoboru komponentów napędzających rozwój sztucznej inteligencji, centrów danych, elektroniki użytkowej i wielu systemów wojskowych.
Budowa nowoczesnej fabryki półprzewodników to proces liczony w latach i dziesiątkach miliardów dolarów. Nawet Stany Zjednoczone i Europa, które intensywnie inwestują w rozwój własnej produkcji, nie są w stanie w krótkim czasie zastąpić zdolności Tajwanu.
To prowadzi do jeszcze jednego, mniej oczywistego wniosku. Znaczenie Tajwanu działa jak swoisty „bezpiecznik”. Z jednej strony sprawia, że potencjalny konflikt byłby niezwykle kosztowny dla całego świata. Z drugiej właśnie ta zależność może działać odstraszająco. Ewentualna eskalacja uderzyłaby nie tylko w Tajwan czy Stany Zjednoczone, ale również w samą gospodarkę Chin, która pozostaje silnie powiązana z globalnymi łańcuchami dostaw.
Jednocześnie świat próbuje ograniczyć swoją zależność od Tajwanu. Nowe fabryki powstają w Stanach Zjednoczonych, Japonii i Europie, a rządy przeznaczają dziesiątki miliardów dolarów na rozwój krajowego przemysłu półprzewodników. 9
Nie oznacza to jednak, że przewagę TSMC można łatwo skopiować. Fabrykę można wybudować w kilka lat, ale znacznie trudniej odtworzyć cztery dekady doświadczeń, tysiące wyspecjalizowanych dostawców, kompetencje inżynierów i kulturę organizacyjną, które pozwoliły firmie osiągnąć pozycję światowego lidera.
Photo by Ethan Lin on Unsplash
Morris Chang stworzył model, który pozwolił całemu światu korzystać z coraz tańszych i coraz lepszych technologii. Przez lata wydawało się, że ten system będzie działał bez końca.
Moim zdaniem dziś obserwujemy jednak początek jego transformacji. Nie dlatego, że zabrakło innowacji czy talentów, ale dlatego, że geopolityka wróciła do gry. Bezpieczeństwo dostaw staje się równie ważne jak efektywność kosztowa, a świat powoli odkrywa, że zależność od jednej wyspy produkującej najbardziej zaawansowane chipy jest ryzykiem, którego nie można ignorować.
Paradoks polega na tym, że być może właśnie sukces Tajwanu stał się jego największym problemem. Wyspa jest zbyt cenna dla światowej gospodarki, by ją stracić, ale jednocześnie zbyt ważna strategicznie, by pozostawić ją poza rywalizacją mocarstw.
Nie wiem, czy Chiny kiedykolwiek zdecydują się na atak. Wiem jednak, że sam fakt, iż świat musi dziś brać taki scenariusz pod uwagę, zmienia globalną gospodarkę już teraz. Budujemy nowe fabryki, wydajemy setki miliardów dolarów i przebudowujemy łańcuchy dostaw nie dlatego, że wojna wybuchła, ale dlatego, że nie możemy wykluczyć, że kiedyś wybuchnie.
To właśnie dlatego tak bardzo interesuję się geopolityką. Pozwala ona spojrzeć szerzej i dostrzec związki między wydarzeniami, które na pierwszy rzut oka nie mają ze sobą nic wspólnego. Historia TSMC jest tego świetnym przykładem.
Dla mnie geopolityka nie jest próbą przewidywania przyszłości. Jest próbą lepszego zrozumienia świata. A Tajwan pokazuje, jak wiele może zależeć od miejsca, o którym większość ludzi jeszcze kilkanaście lat temu prawdopodobnie nigdy nie słyszała.
- https://www.reuters.com/investigates/special-report/taiwan-china-wargames/ ↩︎
- https://lubimyczytac.pl/ksiazka/5061451/wielka-wojna-o-chipy-jak-usa-i-chiny-walcza-o-technologiczna-dominacje-nad-swiatem ↩︎
- https://www.britannica.com/money/Morris-Chang ↩︎
- https://www.tsmc.com/english/aboutTSMC ↩︎
- https://www.asml.com/en ↩︎
- https://www.nvidia.com/en-us/data-center/technologies/blackwell-architecture/ ↩︎
- https://en.wikipedia.org/wiki/Silicon_shield ↩︎
- https://www.datacenterdynamics.com/en/news/trumps-undersecretary-of-defense-for-policy-repeatedly-said-tsmc-fabs-should-be-destroyed-if-china-invades-taiwan/ ↩︎
- https://www.semi.org/en/semi-press-release/eighteen-new-semiconductor-fabs-to-start-construction-in-2025-semi-reports ↩︎
Rafał Martyniak Blog 
Dodaj komentarz