Rafał Martyniak Blog

Wprowadzenie

Dzisiaj temat który trafił ostatnio na nagłówki wszystkich mediów za sprawą nowo wybranego prezydenta USA Donalda Trampa i jego groźby dotyczącej aneksji krainy lodu i śniegu . Postaramy się odpowiedzieć dlaczego Grenlandia jak i cała Arktyka staje się coraz ważniejsza.

Region wokół Bieguna Północnego, to jeden z najbardziej surowych i zarazem najciekawszych obszarów na Ziemi. Charakteryzuje się ekstremalnymi warunkami klimatycznymi, długimi zimami polarnymi i krótkimi, lecz intensywnymi latami. Region ten jest zamieszkiwany przez rdzenną ludność (Inuici, Lapończycy, Czukcze, Nieńcy)¹, która od wieków przystosowuje się do trudnych warunków, obszar ten stanowi dom dla unikalnych gatunków fauny i flory.

W ostatnich dekadach Arktyka budzi coraz większe zainteresowanie naukowców, polityków oraz korporacji. Ocieplający się klimat wpływa na topnienie lodowców, otwierając nowe możliwości gospodarcze, takie jak eksploatacja bogatych zasobów mineralnych i nowe szlaki transportowe.

Strategiczne znaczenie Arktyki wykracza poza jej geograficzne granice. Region ten stał się polem rywalizacji międzynarodowej ze względu na bogactwa naturalne, potencjalne korzyści ekonomiczne wynikające z nowych tras żeglownych, a także znaczenie militarne. Konflikty interesów między głównymi mocarstwami oraz konieczność ochrony środowiska czynią Arktykę jednym z kluczowych tematów współczesnej geopolityki, więc było kwestią czasu, kiedy zajmiemy się tym na naszym blogu.

Istotną rolę w kształtowaniu polityki Arktyki odgrywa tzw. Arktyczna Piątka², czyli pięć państw mających dostęp do Oceanu Arktycznego: Rosja, Kanada, Stany Zjednoczone, Norwegia i Dania (reprezentująca Grenlandię). Każde z tych państw rości sobie prawa do zasobów naturalnych oraz kontroli nad strategicznymi obszarami morskimi, co prowadzi zarówno do współpracy, jak i rywalizacji. Działania tych państw w dużej mierze definiują przyszłość regionu.

Rywalizacja

W przeciwieństwie do Antarktyki, której status prawny został określony w Traktacie Antarktycznym z 1959 roku³, Arktyka nie ma obecnie jednego, międzynarodowego porozumienia regulującego jej status. Granice Arktyki są określane jedynie przez Konwencję Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza z 1982 roku⁴. Zgodnie z tą konwencją, kraje mogą ustanawiać strefy ekonomiczne w promieniu 200 mil morskich od szelfu kontynentalnego, pod warunkiem, że udowodnią, iż dany obszar stanowi naturalne przedłużenie ich szelfu kontynentalnego.

Rywalizacja o terytoria Arktyki przebiega w formie dwustronnych lub trójstronnych sporów o konkretne obszary. Rosja domaga się prawa do Grzbietu Łomonosowa⁵, argumentując, że stanowi on część jej szelfu kontynentalnego. Jednak Dania również zgłasza roszczenia do tego pasma górskiego, twierdząc, że jest ono przedłużeniem szelfu Grenlandii. Dodatkowo Rosja prowadzi spór z Norwegią o podział Morza Barentsa, w którym znajdują się duże zasoby gazu ziemnego.

Kanada prowadzi spór ze Stanami Zjednoczonymi o szlak morski przez tzw. Przejście Północno-Zachodnie⁶, które po stopnieniu lodów może stać się najtańszą i najkrótszą trasą transportową z Azji Wschodniej. Z kolei Rosja zgłasza roszczenia do drugiego szlaku morskiego, tzw. Przejścia Północno-Wschodniego⁷, twierdząc, że jest to część jej wewnętrznych wód terytorialnych.

Ponadto Chiny, choć nie należą do Arktycznej Piątki, wyrażają rosnące zainteresowanie regionem, określając siebie mianem „bliskiego państwa arktycznego”. Pekin inwestuje w projekty infrastrukturalne i badawcze, co budzi obawy innych państw o potencjalne rozszerzenie wpływów geopolitycznych Chin w Arktyce⁸.

Bogactwa naturalne

Arktyka to region niezwykle bogaty w zasoby naturalne, w tym ropę naftową, gaz ziemny, metale rzadkie, a także złoża diamentów i minerałów niezbędnych dla nowoczesnych technologii. Według raportu Amerykańskiej Służby Geologicznej (USGS), Arktyka może zawierać około 13% światowych zasobów ropy naftowej i 30% gazu ziemnego pozostających do odkrycia⁹.

Eksploatacja tych zasobów staje się coraz bardziej realna ze względu na topnienie lodowców. Rosja, na przykład, intensywnie inwestuje w rozwój infrastruktury wydobywczej na Arktyce, a jej projekty są wspierane przez państwowe koncerny energetyczne, takie jak Gazprom i Rosnieft¹⁰.

Norwegia, dzięki technologii offshore, również aktywnie eksploatuje swoje arktyczne zasoby¹¹, co czyni ją jednym z kluczowych graczy w regionie. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu w wydobyciu ropy naftowej i gazu ziemnego na Morzu Północnym, Norwegia opracowała technologie pozwalające na operacje w trudnych warunkach klimatycznych i geograficznych, takich jak te panujące w Arktyce

Jednak wydobycie w tak ekstremalnych warunkach niesie ze sobą poważne ryzyko ekologiczne. Wyciek ropy lub inne katastrofy mogłyby mieć katastrofalne skutki dla lokalnych ekosystemów, które są szczególnie wrażliwe na zmiany środowiskowe¹²

Szlaki transportowe

Topnienie lodów Arktyki otwiera nowe możliwości dla transportu morskiego, w tym rozwój wspomnianych już dwóch głównych szlaków: Północnej Drogi Morskiej (Northern Sea Route, NSR) i Przejścia Północno-Zachodniego (Northwest Passage, NWP).

Północna Droga Morska (NSR): Biegnie wzdłuż rosyjskiego wybrzeża Oceanu Arktycznego, łącząc Morze Barentsa z Cieśniną Beringa. NSR jest kluczowa dla Rosji, która inwestuje w infrastrukturę portową i flotę lodołamaczy, aby uczynić trasę bardziej dostępną¹³. Szlak ten skraca czas transportu między Europą a Azją nawet o 40% w porównaniu do tradycyjnych tras przez Kanał Sueski. Pomimo to że żegluga w tym regionie wciąż jest ograniczona przez sezonowe zlodowacenie i zmienne warunki pogodowe, to przewozy towarowe w 2024 osiągnęły rekordowy poziom. Wyniosły prawie 37,9 mln ton. To ponad 1,6 mln ton więcej niż wynosił dotychczasowy rekord.

Przejście Północno-Zachodnie (NWP): Przebiega przez kanadyjski Archipelag Arktyczny i łączy Ocean Atlantycki z Pacyfikiem. Choć historycznie NWP było praktycznie nieżeglowne z powodu pokrywy lodowej, globalne ocieplenie sprawia, że staje się coraz bardziej dostępne. Kanada uważa tę trasę za swoje wody wewnętrzne, co wywołuje spory z USA i innymi państwami, które postrzegają NWP jako międzynarodowy szlak żeglugowy¹⁴.

Warto również wspomnieć o Polarnej Drodze Morskiej. Jest to alternatywny szlak, który biegnie bezpośrednio przez środkową część Oceanu Arktycznego w pobliżu Bieguna Północnego. Obecnie ten szlak jest jeszcze niedostępny z powodu dużych pokryw lodowych, ale w miarę dalszego ocieplenia klimatu może zyskać na znaczeniu w przyszłości¹⁵

Rozwój szlaków transportowych w Arktyce budzi duże zainteresowanie globalnych graczy, takich jak Chiny, które określają Arktykę jako część inicjatywy Polarnego Jedwabnego Szlaku¹⁶. Warto jednak zauważyć, że korzystanie z tych tras wiąże się z wyzwaniami technicznymi, środowiskowymi i politycznymi, które wymagają współpracy międzynarodowej¹⁷.

Militaryzacja Arktyki

Arktyka, ze względu na swoje strategiczne położenie, jest coraz bardziej postrzegana jako kluczowy region w kontekście globalnego bezpieczeństwa i rywalizacji militarnej. Topniejąca pokrywa lodowa otwiera nowe drogi nie tylko dla handlu i eksploatacji zasobów, ale także dla potencjalnych działań wojskowych.

Rosja utrzymuje największą militarną obecność w Arktyce, z rozbudowanymi bazami wojskowymi, flotą atomowych lodołamaczy oraz systemami obrony powietrznej. W ostatnich latach Rosja reaktywowała bazy z czasów zimnej wojny i buduje nowe, w tym na wyspach Nowej Ziemi i wzdłuż Północnej Drogi Morskiej¹⁸.
Warto zauważyć, że rosyjska flota lodołamaczy jest kilkukrotnie większa niż wspólna flota kanadyjsko-amerykańska, a budowa jednego lodołamacza zajmuje około 8-10 lat¹⁹.

Stany Zjednoczone zwiększają swoje zaangażowanie w Arktyce poprzez modernizację floty arktycznych lodołamaczy, manewry wojskowe oraz współpracę z sojusznikami, takimi jak Norwegia i Kanada²⁰. NATO prowadzi regularne ćwiczenia wojskowe w regionie, takie jak Cold Response w Norwegii, demonstrując gotowość do działania w trudnych warunkach polarnych²¹.
Warto też wspomnieć o bazie wojskowej, którą USA posiadają w Thule na Grenlandii. Jest położona w północno-zachodniej części wyspy, około 1200 km na północ od koła podbiegunowego. To najbardziej na północ wysunięta baza sił zbrojnych USA. Jej strategiczne znaczenie wynika zarówno z położenia geograficznego, jak i z funkcji, jakie pełni. Mianowicie, jest elementem globalnego systemu wczesnego ostrzegania przed rakietami balistycznymi i posiada system radarowy, który monitoruje przestrzeń powietrzną nad Arktyką. Obsługuje również satelity wojskowe i służy jako centrum komunikacji strategicznej dla sił zbrojnych USA.

Chiny, choć nie mają terytorium w Arktyce, zwiększają swoje zainteresowanie poprzez inwestycje w infrastrukturę i badania naukowe, a także deklarując Arktykę jako część ich strategicznych interesów²². Włączenie Arktyki do Polarnego Jedwabnego Szlaku budzi obawy o możliwe przyszłe ambicje militarne Pekinu.

Eksperci ostrzegają, że Arktyka może stać się miejscem przyszłych konfliktów zbrojnych, szczególnie w kontekście rosnących napięć geopolitycznych między Rosją, USA i Chinami²³.

Współpraca i wyzwania

Współpraca w Arktyce od lat opiera się na działalności Rady Arktycznej, która została utworzona w 1996 roku jako forum dialogu między państwami arktycznymi oraz rdzennymi społecznościami. Rada zajmuje się głównie ochroną środowiska i zrównoważonym rozwojem, unika jednak kwestii militarnych. W jej skład wchodzą państwa Arktycznej Piątki oraz Islandia, Szwecja i Finlandia.

Jednym z kluczowych wyzwań w regionie jest ochrona delikatnego ekosystemu Arktyki. Wzrost aktywności przemysłowej, w tym wydobycia surowców i transportu, stanowi poważne zagrożenie dla fauny i flory. Wspólne inicjatywy, takie jak Program Monitoringu Arktycznego (AMAP), mają na celu ograniczenie negatywnego wpływu działalności człowieka²⁴

Zrównoważony rozwój regionu wymaga współpracy międzynarodowej, szczególnie w kontekście zmieniającego się klimatu. Wysiłki podejmowane na forum globalnym, takie jak Porozumienie Paryskie, mają znaczenie również dla ochrony Arktyki²⁵.

Jednak współpraca w Arktyce jest często utrudniana przez napięcia geopolityczne między państwami. Przykładem może być rosnąca obecność Chin w regionie, która budzi obawy o możliwe ekonomiczne i polityczne wpływy Pekinu. Również rywalizacja między Rosją a państwami NATO komplikuje realizację wspólnych inicjatyw. W obliczu rosnących wyzwań pojawiają się też nowe narzędzia współpracy, takie jak wspólne ćwiczenia ratownicze czy projekty badawcze dotyczące zmian klimatycznych.

Podsumowanie

Wydaje mi się że teraz już wiemy dlaczego ostatnimi czasy region Arktyki rozpala umysły polityków i strategów. Jest to obszar o niezwykle złożonym znaczeniu strategicznym, obejmującym kwestie gospodarcze, ekologiczne i militarne. Ocieplający się klimat przyspiesza transformację regionu, tworząc zarówno nowe szanse, jak i zagrożenia.

Rywalizacja o zasoby naturalne i nowe szlaki transportowe podkreśla, jak kluczowa jest Arktyka w geopolitycznej układance współczesnego świata.

Wracając jeszcze do Grenlandii, terytorium posiada unikalną
pozycję geopolityczną, znajdującą się między Stanami Zjednoczonymi, a Europą. Stolica Nuuk jest bliżej Nowego Jorku niż stolicy Danii Kopenhagi.Obszar ten od dawna jest postrzegany jako klucz dla bezpieczeństwa USA, szczególnie w celu odepchnięcia potencjalnego ataku ze strony Rosji. Trump nie jest pierwszym prezydentem USA, który wprowadził pomysł zakupu Grenlandii. W 1867 roku, kiedy prezydent Andrew Johnson kupił Alaskę, rozważał również zakup Grenlandii. Pod koniec II wojny światowej administracja Trumana zaoferowała Danii 100 milionów dolarów na wyspę, zgodnie z dokumentami po raz pierwszy zgłoszonymi przez duńskie media.

Stany Zjednoczone obawiają się niepodległości Grenlandii i chcą być pewne, że żadne wrogie mocarstwo nie będzie jej kontrolowało, ponieważ może to być przyczółek do ataku na USA. To, co może być jeszcze bardziej atrakcyjne dla Trumpa, to bogate złoża zasobów naturalnych Grenlandii. Należą do nich ropa naftowa i gaz, a także metale ziem rzadkich. Obecnie Chiny dominują w globalnej produkcji metali ziem rzadkich i już zagroziły ograniczeniem eksportu krytycznych minerałów i powiązanych technologii. Wydaje mi że zamiast grozić przejęciem tego obszaru, bardziej produktywne byłoby dla USA, dążenie do silnych partnerstw i wspierania suwerennych rządów, lecz wiemy że nowy lokator Białego Domu jest dość nieprzewidywalnym politykiem 😉

Mam nadzieję, że ten wpis dostarczył Ci wartościowych informacji i skłonił do refleksji nad poruszonym tematem. Zachęcam do podzielenia się swoimi przemyśleniami w komentarzach – każde spojrzenie na sprawę jest dla mnie cenne i wzbogaca dyskusję. Jeśli masz pytania lub sugestie dotyczące kolejnych wpisów, również serdecznie zapraszam do ich zamieszczenia. Do zobaczenia w kolejnym artykule!

Przypisy:

1. https://www.arcticcentre.org/EN/arcticregion/Arctic-Indigenous-Peoples ↩︎
2. https://www.igi-global.com/dictionary/arctic-europe-between-national-interests-and-arctic-governance/68376 ↩︎
3. https://www.bas.ac.uk/about/antarctica/the-antarctic-treaty/the-antarctic-treaty-explained ↩︎
4. https://treaties.un.org/pages/ViewDetailsIII.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXI-6&chapter=21&Temp=mtdsg3&clang=_en ↩︎
5. https://exploringgeopolitics.org/publication_efferink_van_leonhardt_arctic_geopolitics_russian_territorial_claims_unclos_lomonosov_ridge_exclusive_economic_zones_baselines_flag_planting_north_pole_navy ↩︎
6. https://www.oxfordresearchgroup.org.uk/blog/the-northwest-passage-dispute ↩︎
7. https://www.lawfaremedia.org/article/wrangling-warships-russias-proposed-law-northern-sea-route-navigation ↩︎
8. https://www.securityoutlines.cz/growing-influence-of-china-in-the-arctic ↩︎
9. https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=4650 ↩︎
10. https://arcticreview.no/index.php/arctic/article/download/4052/8227?inline=1 ↩︎
11. https://www.sodir.no/en/facts/technology ↩︎
12. https://wwf.panda.org/wwf_news/?122240/Oil-Spill-Response-Challenges-in-Arctic-Waters ↩︎
13. https://www.sipri.org/commentary/expert-comment/2018/shipping-along-arctics-northern-sea-route-will-be-determined-russia-china-cooperation-region ↩︎
14. https://scholarship.law.nd.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1206&context=ndjicl ↩︎
15. https://www.cryopolitics.com/2020/09/04/sailing-open-arctic-ocean ↩︎
16. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0962629819303464 ↩︎
17. https://www.thearcticinstitute.org/china-polar-silk-road-long-game-failed-strategy ↩︎
18. https://www.csis.org/analysis/ice-curtain-russias-arctic-military-presence ↩︎
19. https://www.gzeromedia.com/gzero-north/graphic-truth-russia-s-icebreaker-fleet-dwarfs-us-canada ↩︎
20. https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/3855787/now-the-hard-part-implementing-arctic-strategy ↩︎
21. https://www.nato.int/cps/fr/natohq/news_192351.htm?selectedLocale=en ↩︎
22. https://english.www.gov.cn/archive/white_paper/2018/01/26/content_281476026660336.htm ↩︎
23. https://www.thearcticinstitute.org/rising-tensions-shifting-strategies-evolving-dynamics-us-grand-strategy-arctic ↩︎
24. https://www.amap.no ↩︎
25. https://arctic-council.org/explore/goals ↩︎