Rafał Martyniak Blog

Za początek polskiej myśli geopolitycznej możemy uznać przełom XIX i XX wieku. Wtedy to wybitni polscy intelektualiści starali się zrozumieć specyfikę położenia Polski w Europie i na świecie. Nasz kraj był mocno doświadczony rozbiorami, a po klęsce powstania styczniowego w kręgach inteligenckich zaczęto szukać przyczyn niepowodzeń.

Jednym z prekursorów polskiej myśli geopolitycznej był Oskar Żebrowski (1809-1883). Jego publikacje pt. „Polska. Ogólny zarys przyczyn wzrostu i upadku dawnego państwa polskiego” możemy uznać za pierwszą polską książkę, która wykorzystuje podejście geopolityczne. Granice Polski w jego wyobrażeniu sięgać miały na wschodzie Dźwiny i Dniepru, na zachodzie Odry, na północy Morza Bałtyckiego, a na południu wybrzeża Morza Czarnego.

Kolejnym z polskich geopolityków był wybitny polski geograf Eugeniusz Romer (1871–1954). Odegrał kluczową rolę w ustalaniu granic II Rzeczypospolitej po I wojnie światowej, dostarczając ekspertyz i map, które wspierały polską delegację na konferencji wersalskiej. Autor przełomowego „Atlasu geograficznego” i twórca nowoczesnej polskiej kartografii. Jego prace łączyły geografię fizyczną z analizami politycznymi, co czyni go jednym z prekursorów polskiej geopolityki. Jest nazywany „ojcem polskiej geopolityki”.

Czołową postacią polskiego ruchu narodowego przed I wojną światową był Roman Dmowski (1864–1939). Stworzył dzieło geopolityczne pt. „Niemcy, Rosja i kwestia polska”, gdzie zakładał nieuniknioność konfliktu niemiecko-polskiego. Krytykował zarówno niemiecką politykę ekspansjonistyczną, jak i rosyjski autorytaryzm, wskazując, że obie te potęgi stanowią zagrożenie dla polskiej niepodległości. Dmowski starał się pokazać, jak Polska może wykorzystać międzynarodowe napięcia, by pozyskać sojuszników w walce o niepodległość. W szczególności wskazuje na potrzebę współpracy z Francją i Wielką Brytanią.

Adolf Bocheński (1909 – 1944) krytykował Dmowskiego za traktowanie Niemiec jako wiecznego wroga Polski, argumentując że polityka zagraniczna jest dynamiczna i uwarunkowana okolicznościami. Był przedstawicielem realizmu politycznego w geopolityce. Podkreślał konieczność utrzymywania równowagi sił między Niemcami, a Związkiem Radzieckim, aby Polska mogła uniknąć dominacji któregokolwiek z tych mocarstw. Bocheński był zwolennikiem chłodnej analizy politycznej, co czyniło go jednym z bardziej trzeźwo myślących teoretyków polskiej geopolityki w okresie międzywojennym.

Leszek Moczulski (1930–2021) był jednym z najważniejszych współczesnych polskich geopolityków i historyków. W swojej pracy łączył wiedzę historyczną z analizą geopolitycznych uwarunkowań Polski, propagując realistyczne podejście do polityki międzynarodowej. Jego książka „Geopolityka: Potęga w czasie i przestrzeni” (1999) była jednym z pierwszych dzieł, które wprowadziły tę dziedzinę do polskiej debaty naukowej po upadku komunizmu. Moczulski widział Polskę jako kluczowe państwo w regionie, którego strategiczne położenie między Niemcami a Rosją determinuje konieczność prowadzenia aktywnej i przemyślanej polityki zagranicznej. Był zwolennikiem wzmacniania sojuszy w ramach Europy Środkowo-Wschodniej oraz współpracy z Zachodem jako przeciwwagi dla potencjalnych zagrożeń ze strony wschodnich sąsiadów. Jego prace znacząco wpłynęły na rozwój myśli geopolitycznej w Polsce w końcu XX i na początku XXI wieku.